Dogville, son zamanlarda izleyip en çok etkilendiğim filmlerden biri oldu. Uzun zamandır izleme listemde duruyordu. Puanının yüksek olması da merakımı artırıyordu ama filme başlarken nasıl bir yapımla karşılaşacağım konusunda açıkçası hiçbir fikrim yoktu.
Başta şaşırdım. Film, tiyatro sahnesini andıran, neredeyse boş, sade ve tek bir mekanda geçiyor. Evlerin, sokakların, hatta bazı eşyaların sadece çizgilerle temsil edildiği bu alışılmadık kurgu, başta bana biraz zor geldi. Sonuçta tiyatroya özel ilgisi olan biri değilim ve sinemada da böyle deneysel bir anlatıma alışmak kolay değil. Ama kısa süre sonra anlıyorsunuz ki Lars von Trier aslında bütün bu sadeliği bilinçli olarak tercih etmiş; dikkatimizi dekorlardan, görsel gösterişten uzaklaştırıp doğrudan insan doğasına ve vermek istediği mesaja yöneltmek istiyor.
Filmin hikayesi, bir çeteden kaçan Grace isimli genç bir kadının, dağların arasında unutulmuş küçük bir kasaba olan Dogville'e sığınmasıyla başlıyor. İlk bakışta masum ve savunmasız biri gibi görünen Grace, kasabalılardan yardım istiyor. Kasabalılardan biri olan Tom, onu saklamaya karar veriyor ve çete kasabaya geldiğinde Grace'i görmediklerini söyleyerek onları gönderiyor.
Ancak ertesi gün kasaba halkı, Grace'in kim olduğunu ve neden kaçtığını öğrendiğinde durum değişiyor. Çünkü Dogville, dış dünyadan kopuk, kendi küçük düzenini kurmuş bir yer. İnsanlar kendi halinde yaşıyor, sistemden ve dış dünyanın karmaşasından uzak duruyorlar. Grace'in gelişi ise bu küçük düzeni bozabilecek bir unsur olarak görülüyor.
Bu yüzden onu hemen kabul etmek ya da teslim etmek yerine iki haftalık bir deneme süreci başlatıyorlar. Bu süre içinde hem Grace'i tanıyacaklar hem de onun burada kalıp kalamayacağına karar verecekler. Tom'un önerisiyle Grace, kasabadaki herkese yardım etmeye başlıyor. Her gün birilerinin işine koşuyor; çiftçiye yardım ediyor, ev temizleyen kadınla çalışıyor, satranç oynayan adama eşlik ediyor, çocuklarla vakit geçiriyor, hatta engelli bir kasabalının da bakımını üstleniyor.
Grace, iyi eğitimli, zeki, genç ve güzel bir kadın. Ama en önemlisi inanılmaz derecede merhametli ve empati yeteneği yüksek biri. Başlangıçta herkes onun bu yardımseverliğinden memnun kalıyor. İki haftanın sonunda bazı genç kızların onu kıskanmasına rağmen, kasaba halkı Grace'in kalmasına karar veriyor.
Ancak zaman geçtikçe bu iyilik hali bambaşka bir şeye dönüşüyor. Grace'in dışarıdan gelen, kendilerine muhtaç biri olması, insanların ona karşı tavrını değiştiriyor. Önce küçük taleplerle başlayan şeyler giderek bir sömürü düzenine dönüşüyor. Grace, kasabalıların gözünde artık yardım edilen biri değil, kullanılabilecek biri haline geliyor. Onun merhameti ve affediciliği, insanların vicdanını harekete geçirmek yerine onların sınırlarını daha da aşmasına neden oluyor. Önce fiziksel ve psikolojik baskıya maruz kalıyor, ardından cinsel istismara uğruyor. Kaçmaya çalıştığında ise kasabalılar onu tekrar geri getirmenin yolunu buluyorlar. Sonunda Grace adeta onların kölesi haline geliyor; boynuna tasma takılan bir insan olarak tamamen aşağılanıyor.
Filmin en güçlü bölümlerinden biri ise Grace'in geçmişinin ortaya çıktığı ve babasıyla karşılaştığı final kısmı. Kasabalılar sonunda onu teslim etmeye karar verdiğinde öğreniyoruz ki aradıkları çete aslında Grace'in kendi ailesinin çetesiymiş. Babası, adeta bir mafya lideri gibi her yere nüfuz eden, büyük güce sahip bir figür. Grace ile babası arasında geçen diyalog, filmin bütün felsefi temelini oluşturuyor. Grace babasını, gücünü kullanarak insanlara hükmettiği için kibirli buluyor. Babası ise kızının herkesi affetme ve herkes için bahane bulma yaklaşımını başka bir tür kibir olarak görüyor.
Grace'in düşüncesine göre insanlar sadece yaptıkları şeylerden ibaret değil; onların geçmişleri, yaşadıkları koşullar ve onları o noktaya getiren hayat hikâyeleri de önemli. Bir suçlu bile aslında bir kurban olabilir. Tecavüz eden, öldüren insanlar bile başka şartların sonucu olarak bu hale gelmiş olabilirler. Babası ise tam tersini savunuyor: İnsanların yaptıkları eylemlerden sorumlu tutulması gerektiğini, aksi halde iyilik ve kötülük kavramlarının anlamını kaybedeceğini söylüyor. Affetmenin her zaman erdem olmadığını, bazen kötülüğün karşısında durmanın da bir gereklilik olduğunu savunuyor. Bu noktada film, merhametin kendisini bile sorgulatıyor. Sonsuz anlayış ve affedicilik gerçekten erdem midir, yoksa bazı durumlarda kötülüğün devam etmesine izin veren bir zayıflık mıdır? İnsanları sadece koşulların ürünü olarak görmek, onların seçimlerini ve sorumluluklarını tamamen ortadan kaldırmak anlamına mı gelir?
Dogville tam da bu sorular nedeniyle çok rahatsız edici bir film. Güç, merhamet, ahlak, iyilik ve kötülük kavramlarını kolay cevaplar vermeden önümüze koyuyor.
Özellikle Türkiye'nin yakın siyasi ve toplumsal atmosferini düşündüğümde film benim için daha farklı bir anlam kazandı. Geçmişte mağduriyet yaşayan grupların güç ellerine geçtiğinde, geçmişte eleştirdikleri düzenleri bazen yeniden üretmeleri; hukuku, kuralları ve ahlaki sınırları kendi çıkarları doğrultusunda esnetebilmeleri, filmin anlattığı insan doğası meselesini daha görünür hale getiriyor. İyi niyet, tek başına gücü ve iktidarı kontrol etmeye yetmeyebiliyor. Zaten Lars von Trier'in sinemadan beklentisi de buna benziyor. Kendisi iyi bir filmin "ayakkabıdaki taş" gibi olması gerektiğini, izleyiciyi rahatsız etmesi ve düşünmeye zorlaması gerektiğini söylüyor. Dogville tam olarak bunu yapan bir film.
Özgün anlatımı, oyunculukları ve özellikle insan doğasına dair cesur sorgulamalarıyla benim için son derece etkileyici bir film oldu. Film notum: 9/10.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder